Ghép tế bào gốc tạo máu — ứng dụng đã được chứng minh

Khi nói tế bào gốc đã cứu người, gần như luôn là nói về ứng dụng này.

Nguyên lý

• Thay thế hệ tạo máu bị bệnh hoặc bị phá huỷ
• Bằng tế bào gốc tạo máu khoẻ mạnh
• Chúng định cư trong tuỷ xương
• Và tạo ra máu mới
• Quá trình này mất nhiều tuần

Điều được ghép không phải một cơ quan mà là khả năng tạo ra máu.

Dùng cho bệnh gì

• Một số bệnh bạch cầu
• Một số u lympho và đa u tuỷ
• Suy tuỷ xương
• Một số bệnh di truyền về máu
• Một số suy giảm miễn dịch bẩm sinh

Danh sách chỉ định khá cụ thể chứ không phải cho mọi bệnh.

Ghép tự thân

• Dùng tế bào của chính người bệnh
• Thu và bảo quản trước khi điều trị liều cao
• Trả lại sau khi hoá trị liều cao
• Không có nguy cơ thải ghép
• Nhưng không có tác dụng miễn dịch chống ung thư

Ở đây tế bào gốc đóng vai trò cứu hộ sau một đợt điều trị rất mạnh.

Ghép đồng loại

• Dùng tế bào của người hiến
• Có tác dụng miễn dịch chống lại tế bào ung thư
• Nhưng có nguy cơ phản ứng mảnh ghép chống chủ
• Cần dùng thuốc ức chế miễn dịch
• Là điều trị nặng nề hơn

Chính hệ miễn dịch mới vừa là lợi ích vừa là rủi ro lớn nhất của loại ghép này.

Tìm người hiến phù hợp

• Cần tương hợp về kháng nguyên bạch cầu
• Anh chị em ruột có khả năng phù hợp cao hơn
• Có ngân hàng người hiến không cùng huyết thống
• Máu cuống rốn cũng là một nguồn
• Một số kỹ thuật cho phép ghép nửa hoà hợp

Không tìm được người hiến phù hợp từng là rào cản lớn và nay đã bớt hơn trước.

Nguồn tế bào

• Từ tuỷ xương qua thủ thuật lấy tuỷ
• Từ máu ngoại vi sau khi kích thích
• Từ máu cuống rốn
• Mỗi nguồn có ưu nhược riêng
• Bác sĩ chọn theo tình huống

Ngày nay phần lớn ca lấy từ máu ngoại vi chứ không phải chọc hút tuỷ.

Về người hiến

• Được khám sàng lọc kỹ
• Thủ thuật lấy tế bào có rủi ro thấp
• Cơ thể tự tái tạo lại lượng đã cho
• Là hành động có ý nghĩa lớn
• Hỏi cơ sở y tế về việc đăng ký hiến

Đăng ký vào ngân hàng người hiến là việc đơn giản mà có thể cứu một mạng người.

Giai đoạn chuẩn bị

• Đánh giá toàn diện sức khoẻ
• Điều trị diệt tuỷ bằng hoá trị hoặc xạ trị
• Giai đoạn này rất nặng nề
• Cần nằm viện
• Chuẩn bị tâm lý cho cả gia đình

Giai đoạn chuẩn bị thường là phần nặng nề nhất của cả quá trình.

Giai đoạn sau ghép

• Không có tế bào máu trong nhiều tuần
• Nguy cơ nhiễm trùng rất cao
• Cần cách ly và chăm sóc đặc biệt
• Chờ tế bào mới mọc
• Theo dõi rất sát

Những tuần chờ tế bào mới mọc là giai đoạn nguy hiểm nhất.

Phản ứng mảnh ghép chống chủ

• Tế bào miễn dịch mới tấn công cơ thể người nhận
• Có thể ảnh hưởng da, ruột, gan và nhiều cơ quan
• Có dạng cấp và dạng mạn
• Cần điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch
• Là biến chứng đặc trưng của ghép đồng loại

Đây là biến chứng mà toàn bộ quá trình theo dõi sau ghép xoay quanh.

Các rủi ro khác

• Nhiễm trùng nặng
• Tổn thương cơ quan do điều trị
• Ghép không mọc
• Bệnh tái phát
• Biến chứng lâu dài

Đây là một điều trị lớn nên việc cân nhắc lợi hại luôn được làm rất kỹ.

Theo dõi lâu dài

• Kéo dài nhiều năm
• Theo dõi biến chứng muộn
• Tiêm chủng lại theo phác đồ
• Theo dõi nội tiết và các cơ quan
• Tầm soát ung thư thứ phát

Người đã ghép cần tiêm chủng lại vì hệ miễn dịch cũ đã bị thay thế.

Vì sao ứng dụng này ít được quảng cáo

• Chỉ định hẹp và cụ thể
• Thực hiện tại trung tâm chuyên sâu
• Là điều trị nặng chứ không phải dịch vụ
• Không phù hợp với cách bán dịch vụ
• Phần có bằng chứng thường ít ồn ào nhất

Phần của lĩnh vực này thật sự cứu người lại là phần không ai rao bán.

Cách nghĩ thực tế

• Đây là ứng dụng có bằng chứng vững nhất của tế bào gốc
• Chỉ định khá cụ thể chứ không phải cho mọi bệnh
• Ghép đồng loại có lợi ích miễn dịch nhưng rủi ro cao hơn
• Giai đoạn chờ tế bào mọc là nguy hiểm nhất
• Cần theo dõi lâu dài nhiều năm sau ghép

Nội dung này mang tính thông tin chung; chỉ định ghép phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.

Câu hỏi thường gặp