Đây là điểm mà người ngoài ngành hay hiểu nhầm nhất, và cũng là điểm bị khai thác nhiều nhất.
Lời chứng khác bằng chứng ở đâu
- Lời chứng là một trải nghiệm
- Bằng chứng là so sánh có hệ thống
- Một người không tách được nguyên nhân
- Cần nhóm đối chứng mới tách được
- Đây là khác biệt căn bản
Một người không thể vừa dùng vừa không dùng để so sánh với chính mình.
Bệnh tự thuyên giảm
- Nhiều bệnh có giai đoạn nặng nhẹ
- Bệnh tự miễn hay lên xuống
- Người ta thường tìm điều trị lúc nặng nhất
- Sau đó bệnh dịu lại tự nhiên
- Dễ quy công cho can thiệp
Người ta đi tìm cách chữa đúng lúc nặng nhất, nên gần như chắc chắn sau đó sẽ đỡ hơn.
Hiệu ứng giả dược
- Là hiện tượng có thật
- Mạnh nhất với đau và mệt mỏi
- Kỳ vọng lớn thì hiệu ứng lớn
- Thủ thuật tốn kém càng làm tăng kỳ vọng
- Không có nghĩa là người bệnh tưởng tượng
Một can thiệp đắt tiền và phức tạp tạo ra kỳ vọng rất lớn, và kỳ vọng ảnh hưởng tới cảm nhận thật.
Các điều trị đi kèm
- Người bệnh thường dùng nhiều thứ cùng lúc
- Có thể vừa đổi thuốc
- Có thể vừa tập luyện nhiều hơn
- Có thể vừa ăn ngủ tốt hơn
- Không tách được phần nào có tác dụng
Rất hiếm khi một người chỉ thay đổi đúng một thứ trong đời sống của mình.
Vì sao trí nhớ không đáng tin ở đây
- Người ta nhớ lúc tệ nhất rất rõ
- Quên mất những ngày cũng đã đỡ trước đó
- So sánh với một mốc bị lệch
- Không ai ghi nhật ký triệu chứng
- Cảm nhận về tiến triển rất dễ sai
Không có ghi chép theo ngày thì so sánh trước và sau chỉ dựa vào trí nhớ.
Thiên lệch sống sót
- Chỉ người thấy khá hơn mới lên tiếng
- Người không hiệu quả thường im lặng
- Người gặp biến chứng càng im lặng
- Người đã mất không kể được
- Bức tranh nhìn thấy bị lệch hẳn
Danh sách lời chứng là tập hợp những người may mắn nhất chứ không phải mẫu đại diện.
Thiên lệch do đã trả tiền
- Đã bỏ số tiền lớn
- Khó thừa nhận là vô ích
- Xu hướng thấy điều mình mong
- Đây là hiện tượng tâm lý phổ biến
- Không phải do thiếu trung thực
Càng trả giá cao thì càng khó thừa nhận là không có tác dụng.
Về cảm nhận chủ quan
- Đau và mệt rất khó đo
- Cảm nhận thay đổi theo tâm trạng
- Sự quan tâm chăm sóc cũng làm thấy dễ chịu
- Tiêu chí chủ quan dễ bị ảnh hưởng
- Nghiên cứu tốt dùng cả tiêu chí khách quan
Được chăm sóc tận tình tự nó đã làm người bệnh thấy khá hơn.
Vì sao lời chứng vẫn có giá trị
- Phản ánh trải nghiệm thật
- Gợi hướng nghiên cứu
- Nói lên nhu cầu chưa được đáp ứng
- Không nên coi thường
- Nhưng không dùng để kết luận hiệu quả
Nhiều hướng nghiên cứu bắt đầu từ một quan sát lâm sàng đơn lẻ.
Thế nào mới là bằng chứng
- Có nhóm đối chứng
- Phân nhóm ngẫu nhiên
- Đủ số người tham gia
- Tiêu chí đánh giá khách quan
- Kết quả được thẩm định độc lập
Chỉ khi so với một nhóm tương tự không dùng can thiệp mới biết được điều gì là do can thiệp.
Về video trước và sau
- Góc quay và ánh sáng ảnh hưởng nhiều
- Chọn ngày tốt nhất để quay
- Không biết đã quay bao nhiêu lần
- Không có ai kiểm chứng độc lập
- Là tài liệu tiếp thị chứ không phải dữ liệu
Không ai biết đoạn video đó là lần quay thứ mấy và chọn từ bao nhiêu người.
Khi người quen kể chuyện
- Càng thân càng dễ tin
- Nhưng logic vẫn như trên
- Không có nghĩa là họ nói sai
- Chỉ là một ca không kết luận được
- Vẫn nên hỏi bác sĩ
Lời kể của người thân đáng tin về mặt trung thực nhưng vẫn chỉ là một ca.
Cách nghe lời chứng cho đúng
- Nghe với sự tôn trọng
- Hỏi thêm về các điều trị khác đang dùng
- Hỏi đã theo dõi bao lâu
- Hỏi có ai khác không hiệu quả không
- Đối chiếu với ý kiến chuyên môn
Câu hỏi có ai không hiệu quả không thường không có ai trả lời được.
Khi chính mình thấy khá hơn
- Điều đó là thật với mình
- Nhưng chưa chứng minh được cho người khác
- Nên báo với bác sĩ để ghi nhận
- Tiếp tục theo dõi khách quan
- Đừng ngừng điều trị đang dùng
Điều đáng lo nhất là ngừng điều trị đang có hiệu quả vì thấy khá hơn.
Cách nghĩ thực tế
- Người kể chân thật không làm câu chuyện thành bằng chứng
- Bệnh tự thuyên giảm và giả dược đều có thật
- Chỉ người khá hơn mới lên tiếng
- Bằng chứng cần nhóm đối chứng và tiêu chí khách quan
- Thấy khá hơn thì báo bác sĩ, đừng tự ngừng điều trị
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy trao đổi với bác sĩ điều trị của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người kể có nói dối không?
Phần lớn là chân thật. Vấn đề không nằm ở sự trung thực mà ở chỗ một trải nghiệm cá nhân không tách được nguyên nhân khỏi trùng hợp.
Vì sao có người thấy khá hơn thật?
Có thể do bệnh tự thuyên giảm, do các điều trị khác đang dùng, do hiệu ứng giả dược, hoặc do thay đổi lối sống đi kèm.
Vậy thế nào mới là bằng chứng?
So sánh giữa nhóm được can thiệp và nhóm đối chứng, với đủ số người, tiêu chí khách quan và phân tích độc lập.
Có nên bỏ qua hoàn toàn lời chứng không?
Không. Chúng có giá trị gợi ý hướng nghiên cứu và phản ánh trải nghiệm thật, nhưng không dùng để kết luận hiệu quả.